مهرناز صمیمی

یکی از نیکی های سفر به کالیفرنیا این بود که شماری از دوستان قدیمی خانوادگی مان را پس از سالهای سال دیدم. این چند خانواده، ارمنی هستند. در زمان حضور من در لس انجلس،جشنواره مشهور و بزرگ ناواسارتیان در آن شهر گشوده شد که یک هفته ادامه داشت.

ناواسارتیان اتفاق عمده دیرینی است که هر سال در بربنک کالیفرنیا، بیش از سی هزار ارمنی را گرد می آورد؛ ارامنه ارمنستان (که تصویر بخشی ازآن را در این پست می بییند)، ارامنه لبنان ،سوریه و ایران را نیز. که البته اکنون، نزدیک به همه آنها مهاجر شده اند. بسیاری از آنها از کشورهای دیگر آمده بودند.

وفاداری این قوم به قومیت و ریشه خود؛ تعصب تکلم به زبان ارمنی با فرزندانشان، یکی بودنشان با هم، و افتخار ارامنه ایران به ایرانی بودن و آنچه از آن به عنوان برتری فرهنگی یاد می کردند و آن را ناشی از به سربردن در ایران می دانستند و قرابت با فرهنگ ایرانی ،بازهم چون همیشه مرا به این اندیشه رساند که دریغ که دو نفر از ما ایرانیان ( آنان که در اکثریت هستند) نمی توانیم یکدیگر را تحمل کنیم، دست کم غالب اوقات این گونه است. همین است که جامعه مدنی شدن برایمان خواب رنگی است،یعنی خواب تمام رنگی.

جالب است که آدم در خارج از کشور  با کسانی برخورد می کند که

ایرانی اند، و به محض آنکه متوجه می شوند آدم ایرانی است، روی برمی گردانند یا ترش رویی می کنند. همین است که فرهنگمان هم در رده سوم مانده است، چون نام گروه کشورمان...

اما به ناواسارتیان باز می گردم؛ انگیزه و بهانه، ورزش است و پیشاهنگان آرارات از سراسر جهان برای رقابتهای ورزشی گرد می آیند؛ یعنی آنچه عملاً آنها را به هم نزدیک می کند. اما در کنار ورزش، بازار کمکهای مالی به جامعه ارامنه از سوی متمولان شان، فروش انواع محصولات،کنسرت و رقص و غذا هم در فضای بی انتهایی که فستیوال در آن برگزار می شود، پررونق است.

یکی از همین دوستان که گفتم در این سفر آنها رادیدم؛ زاده تهران است و شهروند آمریکا. او که در سال 1341 به دنیاآمده، در شانزده سالگی به آمریکا مهاجرت کرده. درخانه اش عکسی بزرگ شده و قاب گرفته را دیدم که او را درلباس جنگ نشان می داد و در جایی که روشن بود جبهه جنگ است. از او پرسیدم:"این عکس ،مونتاژ است؟" گفت :" نه !"شگفتی زده پرسیدم:" تو کی رفتی جنگ ؟ تو که اصلاً موقع جنگ ایران نبودی!"

و او جواب داد: "مگه تو نمی دونستی؟ این جنگ ارمنستان است. هشت ماه جنگیدم. ازآمریکا رفتم ارمنستان که به نیروها بپیوندم."

من که از تعجب خشکم زده بود،گفتم:"من فکر می کردم تو فقط عضو فعال و متعصب حزب داشناک هستی و قهرمان فوتبال آرارات."

مدال های شجاعتی را که گرفته بود نشانم داد و گفت:"نه !"

بعد برایم تعریف کرد که در پی درگرفتن جنگ ایران و عراق، مصمم شده بوده که به ایران برگردد و برود جبهه. می گفت که پس از آن که دوست نزدیک  چندین ساله  دوران کودکی اش؛ حسین، شهید شد و بعد از او هم سه نفر دیگر از هم کلاسان قدیمش، دلش می خواسته حتماً برگردد. البته این کار را نکرده بود چون مادرش یک تنه به مخالفت ایستاده بوده و بعد هم خاله اش را مأمور کرده بوده که او را تحت کنترل داشته باشد و نگذارد که چنین کاری کند. (او نزدیک خاله اش زندگی می کرد و والدین اش آن زمان هنوز ایران بودند.)

به یاد روزهای خوفناک جنگ ایران افتادم و اینکه مردم چگونه سراسیمه و حیران، در پی آن بودند که پسران شان به جبهه نروند. که البته حق داشتند که بهراسند و در پی تمهید باشند برای آنکه یا از کشور خارج شوند یا دست کم به جبهه نروند.

به خاطر دارم که پسرعمه ام پیش ازآنکه برای ادامه تحصیل از ایران خارج شود، خدمت سربازی کرد. جالب است که او هم زاده 1341 است. منسوبی داشتیم که بسیار منتفذ بود و برایش پارتی بازی کرد. این شد که سربازی آن جوان برومند وطن شد" کار دفتری" ، روزی چهار ساعت؛ تا ساعت دوازده ظهر؛ آن هم در تهران و در آغوش گرم خانواده. این، نقل اوایل جنگ بود.

برادرش هم که اواخر جنگ سرباز شد، به همین ترتیب توانست با شفل "آجودان تیمسار" سربازی کند.

اگر نبودند حسین ها و دیگرانی که نه کار دفتری کردند و نه آجودان شدند و نه از کشور خارج شدند،چه می شد؟

سخن از ناسیونالیسم ماست و احساسات ناسیونالیستی دیگران.

بگذریم؛ این بخشی از خاطرات سفر به کالیفرنیا بود.

اما در راه بازگشت و در فرودگاه، صف چند نفره ای برای بازرسی تشکیل شده بود. ناگهان مأمور بی سیم به دست امنیت فرودگاه،رئیس اش را صدا کرد و بعد هم سالن مملو از مأموران پلیس شد. علت هم آن بود که یکی از کسانی که باید وسایل اش را برای بازرسی روی دستگاه می گذاشته؛ به شوخی گفته:"بهتره وسایل منو خیلی خوب بگردید،چون من بمب دارم." خلاصه آنکه شوخی بی مزه این آقا، باعث معطلی زیاد ما و دیگران شد واینکه نزدیک بود هواپیمایمان را از دست بدهیم. نیکا(دخترم)درتمام مدت انتظار، به سبب ازدحام و دیدن این همه مأمور پلیس و همهمه ای که بود؛ احساس خطر کرده بود و  یک بند اشک می ریخت. من هم تلاش می کردم متقاعدش کنم که مشکلی نیست. خلاصه،کفشهایمان را در آوردیم و  بازرسی شدیم و به پرواز رسیدیم. 

در پی خواندن بخش نخست نوشته ام در باب غرب عمو سام، دوستی پرسید:"عباراتی که آن آوازخوان آمریکایی در سان فرانسیسکو خواند، برگرفته از کدام ترانه ایرانی بود؟"

فکرکردم شاید دیگران هم کنجکاوی کنند. این بود که می نویسم؛ آن عبارات که چه عرض کنم، واژگان؛ بخشی بودند از ترانه مراببوس، که طبعاً با تلفظی دیگر گون ادا می شدند: "مرو ببس...بروی آهرین بار..."با این وصف، خالقان این ترانه ماندگار، آن را چنان ساخته اند که در اینسوی دنیا هم می توان زمزمه اش را از زبان بیگانه ای شنید.

اما روز پنجم ژوئیه از حومه لس انجلس به مرکز آن رفتم؛ در اتومبیل، تنها چند متر مقابلم را می دیدم. چنان شد که "با ز هوای وطنم " آرزو شد. گفتند که البته لس انجلس آلودگی دارد، اما فکر نکنی که همیشه اینطوری است؛ دیشب جشن استقلال آمریکا برگزار شده و آتش بازیهای بسیار سبب آلودگی هوا و خاکستری شدن رنگ آسمان شده است. این شد که باز فیلم یاد هندوستان کرد و یاد چهارشنبه سوری که این سالهای اخیر دیگر به جای جشن ملی تبدیل شده بود به جنگ خیابانی .

اما کمی بعد؛ نکته ای را دریافتم که سبب رضایت خاطر خودم از خویش شد

(حمل برخودستایی نشود). نکته اساسی آن بود که "پس بگو چرا این همه ایرانی آمده اند اینجا و این شهر را انتخاب کرده اند!"

بله، ترافیکی که به قول جناب سرهنگ نا روان است،شلوغی، آلودگی،تپه های جای جای شهر و پیرامون آن، همه تداعی تهران عزیز خودمانند. در روز ششم ژوئیه هم تفاوت فاحشی در شرایط جوی مشاهده نکردم. حالا نمی دانم رنگ آسمان تا پایان ژوئیه به مناسبت استقلال این کشور بزرگ خاکستری می ماند یا تغییر عقیده می دهد و کوتاه می آید.

در بلوار هالیوود؛ چنان که در عکس قسمت نخست مناسک می بینید و چندانکه افتد و دانی، سنگفرشی به شمایل ستاره در زمین کاشته شده که لابد معنا و مفهوم آن، آن است که ستاره ها از آن بالا به این پایین افتاده اند و خلاصه این پایین را که ببینی، عرش را سیر می کنی. و معنای مجازی آن هم آن است که شماری آدم که به ستاره ها منتسب اند در خیابان مأوی دارند. بگذریم؛ اولی و دومی و سومی و دهمی هنرپیشه و خواننده بودند تا اینکه رسیدیم به یکی که هنر عمده اش پولدار بودن اوست. به خاطر دارید آقای دانلد ترامپ تریلیاردر را که در پستی، از روابط تیره میان او و رزی اودانل نوشته بودم؟ ایشان هم یک کاشی ستاره نشان به نام خود داشت. معلوم شد که برخلاف همه جای دیگر این کره آبی- خاکی، در آن نقطه از جهان پول منتفذترین موجود زنده است.

در بلوار هالیوود؛ چند موزه هست که یکی ازآنها "موزه موم هالیوود" نام دارد. این موزه مانکن هایی را با اندازه های واقعی نشان می دهد؛ ازمشاهیرآمریکا. بعضی طبیعی ترهستند اما به نظرم آرنولد شوایتزنگر به این دلیل تصمیم گرفته فرماندار کالیفرنیا شود تا مگر انتقام خود را از سازندگان این مومیایی مثل خودش، بدترکیب بگیرد؛ که این قدر این تندیس را بد ساخته اند که آدم در پی دیدنش از هجده دلاری که صرف پرداختن مبلغ ورودی موزه خرج کرده، قدری دچار تألم می شود.تندیس مرلین مونرو زمان مدیدی از ما ربود؛

 چون نیکا (دخترم) عاشق این زن است (به او حق
می دهم ) این است که مدتی در برابر مجسمه اش خشکش زده بود و من هم ...

از زمان پا نهادن به ینگه دنیا، به غرب آن سفر نکرده بودم. فرصتی دست داد تا چنین کنم  و مناسک سرزمین حاصلخیز کالیفرنیا را هم به جای آورم.

سان فرانسیسکو نخستین جایی بود که در کالیفرنیا دیدم. پلی که شهرت عالمگیر دارد و به سبب آنکه رکوددار بلندی هم بوده شناخته شده، نام پل "دروازه طلایی " را به یدک می کشد؛ اما فقط یدک کش این نام است؛ چون رنگ اسکلتش سرخ است.
می گویند تلالو آن در مواقعی طلایی به چشم می آید و نخستین بار هم ژاپنی ها متوجه آن شده اند. حالا یا باید یقه کوررنگانی را گرفت که با چنین ادعایی کار بینندگان را دشوار کرده اند یا چشمان خود را چهار کرد که، تلالو طلایی از دیده دور نماند.

در مرکز شهر سان فرانسیسکو که مملو از گالریهای دیدنی نقاشی است، مقابل میدانی موسوم به گیرادلی که نام شکلات مشهور آن شهر است و مرکز تفریح هم به شمار می آید، پیرمرد آمریکایی سیاه پوستی نشسته که گفته می شود دوازده ماه سال و اگر بیمار نباشد هر روز ماه آنجاست، کنار او هم عکسهای اوست با سران کشورهای چندین کشور دنیا،  او جهان گردی کولی بوده.  اما فکر می کنید که امروز این پیرمرد از کجا امرار معاش می کند؟ او مدعی است که از هر زبان زنده ای در دنیا، دست کم ، یک ترانه می تواند بخواند. اول ادعا می کند و بابت آن پول طلب می کند. بعد یک کلمه می خواند و باز پول می خواهد،  بعد از اتمام ذره ای از ترانه که آن را بلد است، دوباره پول مطالبه می کند و چند نت هم با گیتارش می نوازد که بابت آنها هم البته پول می گیرد. کلی هم شعرهای کوتاه دارد که همه اش برای این مطالبات است،"جیبتو ندوز، سبزه رو دربیار، اگه به من پول بدی پولدار می شی..."

خلاصه وسوسه شدم و پیش رفتم .  بعد از سه چهار مرحله اخاذی دو سه کلمه تحویلم داد. صدایش هم از شدت فریاد کشیدن کاملاً گرفته بود.

اما در لس انجلس و درست در میان بلوار هالیوود؛ چشمم به جمال پهلوان زنجیر پاره کن روشن شد و برای دقایقی غم غربتم از یاد رفت. به خاطر آوردم که پدرم حکایت می کند که سالها پیش یکی از این پهلوانان محترم بوده که شعارش برای آغاز فرایند رهایی خود از زنجیر این بوده:" به امام روون، بلند کردن خر با دندون "،چون بعد از پاره کردن زنجیر، یک حیوان بی زبان (خری )را هم با دهانش یا به هرحال با کمک وسیله ای که در دهانش بوده، از زمین بلند می کرده. این پهلوان آمریکایی که پیرمرد لاغری بود که لباسهای تنگ هم به تن داشت، اصلاً دندان نداشت،این بود که فکر کردم که شاید ایشان هم، یا اسیر تئوری تناسخ شده و این زندگی بعدی اوست؛ این بار در هالیوود و با حفظ سمت، یا اینکه وقتی جوان بوده زیاد خربلند کرده و بنابراین دندانهایش را از کف داده. 

بازهم از این مناسک خواهم نوشت...